लोड हुँदै...
लोड हुँदै...
गृहपृष्ठ
पात्रो
सम्पर्क
मिति
युनिकोड

छोरीलाई दाइजो होइन, पखेटा दिऔँ

दृष्टिकोण

छोरीलाई दाइजो होइन, पखेटा दिऔँ

एक्काइस वर्षअघि मैले "हुँदैन" भनेँ, आज मधेश बदलिँदै छ

न्युज बिहानी
न्युज बिहानी
Shares
छोरीलाई दाइजो होइन, पखेटा दिऔँ

कबिता कुमारी देव     
एक्काइस वर्षअघिको कुरा हो। मैले आफ्नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो निर्णय गरेँ: म दाइजोको मोलमा बिहे गर्दिनँ। आज सुन्दा सानो कुरा लाग्ला। तर त्यो बेला मधेशकी छोरीले यति भन्नु पनि ठूलो आँट चाहिने कुरा थियो। आफन्तले सम्झाए। छिमेकले कुरा काटे। कतिले त "धेरै पढेकी छोरी बिग्रिई" पनि भने। मन दुख्थ्यो, तर म डगिनँ। किनभने मलाई थाहा थियो, जुन सम्बन्ध पैसा, गहना र सामानको सूचीबाट सुरु हुन्छ, त्यहाँ मेरो पढाइ, मेरो मेहनत र मेरो आत्मसम्मानको कुनै ठाउँ हुँदैन।

सन् २००५ को कुरा हो। म बिहेको उमेरमा पुगेकी थिएँ। म पढेलेखेकी नारी थिएँ, तर बिहेको कुरा चल्नासाथ सबैभन्दा पहिले दाइजोको माग आउँथ्यो। मेरो पढाइ, मेरो क्षमता र मेरो सपनाभन्दा पहिले "कति दिने" भन्ने प्रश्न सोधिन्थ्यो। त्यो कुरा मेरो मनले स्वीकार गर्न सकेन। मैले आफ्नै घरभित्रैबाट दाइजोविरुद्ध विद्रोह सुरु गरेँ र दाइजो दिएर बिहे नगर्ने अडान लिएँ।

परिवारले मलाई सम्झायो, "यो त हाम्रो संस्कृतिको हिस्सा हो, स्वीकार गर।" मैले भनेँ, "जुन संस्कृति सही छैन, त्यसलाई बदल्नुपर्छ।" संस्कृति हामीलाई जोड्ने कुरा हो, छोरीको मोल तोक्ने कुरा होइन। जुन चलनले छोरीलाई रुवाउँछ र बुबाआमालाई ऋणमा डुबाउँछ, त्यो परम्परा होइन, कुरीति हो।

त्यो सङ्घर्षको अन्त्य त्यस दिन भयो, जुन दिन मैले मेरा श्रीमान्‌लाई भेटेँ। सौभाग्यवश, हाम्रो बिहेमा दाइजोको कुरा नै गर्नुपरेन। कुनै लेनदेनबिना, आदर्श मैथिल परम्पराअनुसार हाम्रो विवाह सम्पन्न भयो। त्यस दिन मैले बुझेँ: दाइजोबिनाको बिहे सम्भव छ; त्यसका लागि एउटी छोरीको अडान र एउटा छोराको साथ चाहिन्छ। त्यो मेरो आफ्नै लागि लडिएको लडाइँ थियो। तर त्यही दिनदेखि मैले बुझेँ, यो लडाइँ म एक्लीको होइन। यो तराई–मधेशका लाखौँ छोरी, तिनका बुबाआमा र आउने पुस्ताको लडाइँ हो।

छोरी जन्मिँदै सुरु हुने भारी
हाम्रो समाजमा छोरी जन्मिएकै दिनदेखि बुबाआमाको मनमा एउटा हिसाब सुरु हुन्छ। कति जग्गा बेच्नुपर्ला? कति ऋण काढ्नुपर्ला? मोटरसाइकल कुन दिने, सुन कति तोला? छोरी हुर्किँदै जाँदा यो चिन्ता पनि सँगै हुर्किन्छ। अनि धेरै बुबाआमा छोरीको पढाइमा खर्च गर्नुको साटो दाइजोका लागि पैसा जोगाउन बाध्य हुन्छन्।मलाई सबैभन्दा दुख्ने कुरा यही हो। दाइजोले छोरीलाई आफ्नै घरमा "भारी" बनाइदिन्छ। केटा जति पढेको, जति राम्रो जागिर भएको, उसको "भाउ" उति नै चर्को। डाक्टरको एउटा दर, इन्जिनियरको अर्को, सरकारी जागिरेको अर्कै। 

पढाइले त मान्छेको सोच फराकिलो बनाउनुपर्ने हो। हाम्रोमा भने पढाइ नै मोलमोलाइको आधार बनेको छ। एउटी छोरीको बिहेमा लागेको ऋण तिर्न कतिपय परिवारलाई दश–पन्ध्र वर्ष लाग्छ। दुई–तीन छोरी भएको घरको हालत के होला, सोच्नुस् त। यही डरले कतै छोराकै आस गरिन्छ, कतै छोरीलाई कलिलै उमेरमा बिहे गरिदिइन्छ, कतै उसको पढाइ बीचमै छुटाइन्छ।

परिणाम: घरभित्रको हिंसादेखि ज्यानसम्म
बिहेपछि पनि दाइजो सकिँदैन। "कम ल्याई" भन्ने वचन, खान नदिने, कुटपिट गर्ने, माइत पठाइदिने र कहिलेकाहीँ ज्यानै लिने घटना हामीले बर्सेनि सुनिरहेका छौँ। मेरै जिल्ला सप्तरीमा कानुन र चेतनामूलक अभियान हुँदाहुँदै पनि दाइजोको निहुँमा हुने हिंसा र हत्या रोकिएको छैन भन्ने समाचार गत वर्ष मात्रै छापिएको थियो। त्यही समाचारले अर्को तीतो सत्य पनि देखाएको थियो: यो कुरीति अहिले शिक्षित र सम्पन्न परिवारमै व्याप्त छ।

दाइजो र बालविवाह एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। छोरी जति सानी, दाइजो उति कम भन्ने हिसाबले छोरीलाई किताब बोक्ने उमेरमै घरगृहस्थीको भारी बोकाइन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार मधेशमा विवाहको औसत उमेर नै १८ वर्ष छ, र महिलाको हकमा त्योभन्दा पनि कम उमेरमा बिहे भएको पाइएको छ। कलिलो उमेरको गर्भ, बिग्रिएको स्वास्थ्य र अधुरो पढाइ यसैका उपज हुन्।

तथ्याङ्कले के भन्छ
•    उजुरी: नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्कअनुसार २०७४ साउनदेखि २०७९ असोजसम्म दाइजोसम्बन्धी १९१ उजुरी परे; तीमध्ये १४१ मधेश प्रदेशकै थिए।
•    मुद्दा र हत्या: प्रहरीको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को लैङ्गिक हिंसासम्बन्धी वार्षिक विवरणअनुसार देशभर दर्ता भएका दाइजोसम्बन्धी १० वटै मुद्दा मधेश प्रदेशका थिए। दाइजोकै कारण धनुषा र पर्सामा दुई महिलाको हत्या भयो; दुवै १९ देखि २५ वर्षका थिए।
•    घरेलु हिंसा: सोही विवरणअनुसार घरेलु हिंसाका १७,४९६ घटनामध्ये ८१ वटा दाइजोसँग जोडिएका थिए, र देशभरका घरेलु हिंसाका करिब ४० प्रतिशत घटना मधेश प्रदेशमै दर्ता भए।
•    पीडित र मृत्यु: इन्सेकको मानवअधिकार वर्ष पुस्तक २०२४ अनुसार मधेश प्रदेशमा एकै वर्षमा ४५ महिला दाइजोसम्बन्धी घटनाबाट पीडित भए; तीमध्ये सात जनाले ज्यान गुमाए।
•    बालविवाह: नेपाल बहुसूचक क्लस्टर सर्वेक्षण २०२४–२५ अनुसार मधेशका ४६.३ प्रतिशत महिलाको बिहे १८ वर्ष नपुग्दै भएको छ; राष्ट्रिय औसत ३३.८ प्रतिशत हो।
•    शिक्षाको असर: सोही सर्वेक्षणअनुसार विद्यालय नगएका महिलामा १८ वर्षअघि बिहे हुने दर करिब ५२ प्रतिशत छ भने उच्च शिक्षा पाएका महिलामा ५.५ प्रतिशत मात्र।
•    साक्षरता: जनगणना २०७८ अनुसार मधेशको साक्षरता दर ६३.५ प्रतिशत छ; राष्ट्रिय औसत ७६.२ प्रतिशत हो।

यी सङ्ख्या प्रहरी र संस्थासम्म पुगेका घटना मात्र हुन्। युएनएफपीएको एक अध्ययनले पनि प्रहरीमा दर्ता हुने घटनाले वास्तविक सङ्ख्याको निकै सानो अंश मात्र देखाउँछ भनेको छ। घरभित्रै दबाइएका आँसुको हिसाब कुनै तथ्याङ्कमा छैन। कानुन नभएको होइन। मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ ले विवाहमा दाइजो लेनदेनलाई कैद र जरिबाना हुने कसूर मानेको छ। तर धेरै घटना प्रहरीसम्म पुग्दैनन्। पुगेका पनि "समाजमै मिलाऔँ" भनेर पञ्चायतीमा टुङ्ग्याइन्छन्। पीडित छोरी फेरि उही घरमा फर्किन बाध्य हुन्छे।

त्यसैले कानुनले मात्र हेरेर पुग्दैन। कानुनले सजाय दिन सक्छ, तर सोच बदल्न सक्दैन। दाइजो अदालतको फैसलाले होइन, घरघरको निर्णयले अन्त्य हुन्छ। जबसम्म बुबाआमाले छोरीलाई बोझ र छोरालाई कमाइको साधन ठान्छन्, तबसम्म कानुनको किताबमा लेखिएको अक्षरले मात्र छोरीको आँसु पुछ्न सक्दैन। कानुनसँगै सामाजिक रूपान्तरण पनि उत्तिकै आवश्यक छ: घरमा, विद्यालयमा, समाजका भेलामा र बिहेका मण्डपमा।

युवतीले भोग्ने कठिनाइ
आजकी मधेशी छोरीको मनको कुरा बुझ्न गाह्रो छैन। ऊ पढेकी छे। उसका सपना छन्। ऊ आफ्नै खुट्टामा उभिन चाहन्छे। तर समाज अझै पनि उसलाई "कति ल्याउँछे" भन्ने तराजुमा जोख्छ।
•    पढाइको सीमा: "धेरै पढाए धेरै पढेको केटा खोज्नुपर्छ, दाइजो बढ्छ" भन्ने सोचले छोरीको पढाइ बीचमै रोकिन्छ।
•    निर्णयको अधिकार छैन: कोसँग, कहिले र कुन सर्तमा बिहे गर्ने भन्ने कुरामा उनको आवाज सबैभन्दा कम सुनिन्छ।
•    अपराधबोध: आफ्नै कारण बुबाआमा ऋणमा डुबेको देख्दा छोरीले आफैँलाई दोषी ठान्छे।
•    नयाँ घरमा असुरक्षा: दाइजोको हिसाबले नै उसको इज्जत तोकिन्छ; बोल्यो भने "मुखाले", नबोले सहनुपर्ने।
•    आर्थिक परनिर्भरता: आफ्नै कमाइ र सम्पत्ति नहुँदा हिंसा सहेर बस्नुको विकल्प देखिँदैन।
मातृत्व र नारीत्व: पूजा होइन, बराबरी
हाम्रो संस्कृतिले आमालाई सधैँ उच्च स्थान दिएको छ।
"जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।" आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् छन्।
"यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः।" जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ देवता रमाउँछन्। (मनुस्मृति)

म जितिया पर्व मनाउँछु। सन्तानको दीर्घायुका लागि निर्जला व्रत बस्ने आमाको शक्ति मैले आफैँले अनुभव गरेकी छु। तर म सधैँ सोध्छु: जुन समाजले आमालाई देवी मान्छ, त्यही समाजले भोलि आमा बन्ने छोरीको मोल किन तोक्छ? जुन मिथिलाले सीतालाई छोरीका रूपमा पुज्छ, त्यही मिथिलामा छोरी जन्मिँदा किन अनुहार अँध्यारो हुन्छ?

फ्रान्सेली चिन्तक सिमोन द बोउवारले लेखेकी छन्, "कोही महिला भएर जन्मिँदैन, महिला बनाइन्छ।" हाम्रो सन्दर्भमा म यसरी भन्छु: कुनै छोरी बोझ भएर जन्मिँदिन, समाजले उसलाई बोझ बनाउँछ। मातृत्व त्याग मात्र होइन, नेतृत्व पनि हो। नारीत्व सहनशीलता मात्र होइन, निर्णय गर्ने क्षमता पनि हो। दाइजो छोरीको मूल्य होइन, समाजले छोरीमाथि बोकाएको ऋण हो।

समाज बदलिँदै छ

तर सबै कुरा अँध्यारो मात्र छैन। एक्काइस वर्षअघिको मधेश र आजको मधेश उस्तै छैन। यो बदलाव मैले आफ्नै आँखाले देखेकी छु।
•    छोरीहरू विद्यालय र क्याम्पसमा पहिलेभन्दा धेरै संख्यामा पुगेका छन्। छोरीको संरक्षण र शिक्षालाई लक्षित गरेर मधेश प्रदेश सरकारले नै नीति लिएको छ।
•    संविधानले सुनिश्चित गरेको प्रतिनिधित्वका कारण वडादेखि प्रदेशसम्म मधेशी महिला जनप्रतिनिधि निर्णयको टेबलमा बसेका छन्।
•    सहकारी, बचत समूह र साना उद्यममार्फत महिलाको हातमा आफ्नै कमाइ आउन थालेको छ। पन्ध्र वर्षभन्दा बढी व्यवसाय र सहकारीमा काम गर्दा मैले यो कुरा नजिकबाट देखेकी छु: जुन महिलासँग आफ्नै आम्दानी छ, उसको आवाज घरमा पनि सुनिन्छ।
•    दाइजो नलिई बिहे गर्ने युवा र दाइजोमुक्त विवाहलाई सम्मान गर्ने समुदाय बढ्दै छन्। सामाजिक रूपान्तरणमा सक्रिय छोरी–बुहारीको अब मधेशमा कमी छैन।

पितृसत्तात्मक सोचमा आएको परिवर्तन
सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन सोचमा आएको छ। पहिले "छोरी पराई घरको धन" भनिन्थ्यो; आज धेरै बुबा छोरीको जागिर र उपलब्धिमा गर्व गर्छन्। पहिले छोरीको कमाइ खानु लाजको कुरा मानिन्थ्यो; आज छोरीले बुबाआमाको उपचार र भाइबहिनीको पढाइ धानेका उदाहरण गाउँगाउँमा छन्।

तर परिवर्तन अधुरो छ। दाइजो माग्ने केटाको परिवार मात्र होइन; "हाम्रो इज्जत" भनेर देखासिकीमा दिने केटीको परिवार पनि यो चक्रको हिस्सा हो। सासू र आमाको भूमिकामा रहेका हामी महिला स्वयंले पनि यो कुरीति धानेका छौँ। त्यसैले यो लडाइँ पुरुषविरुद्ध होइन, सोचविरुद्ध हो। र यो लडाइँमा छोराहरूको साथ सबैभन्दा निर्णायक हुन्छ। जुन दिन मधेशको छोराले "म दाइजो लिन्नँ" भन्छ, त्यो दिन आधा लडाइँ जितिन्छ।

अबको बाटो
१. छोरीलाई दाइजो होइन, शिक्षा र सम्पत्तिमा हक दिऔँ। दाइजोमा खर्च हुने रकम छोरीकै नाममा पढाइ, सीप वा बचतमा लगानी गरौँ।
२. कानुनलाई घरसम्म पुर्‍याऔँ। दाइजो हिंसाका घटना "मिलापत्र" मा होइन, कानुनअनुसार टुङ्गिनुपर्छ। स्थानीय तह र प्रहरीले उजुरीकर्ताको सुरक्षा र गोपनीयता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
३. दाइजोमुक्त विवाहलाई सामाजिक सम्मान दिऔँ। समाज, संस्था र स्थानीय तहले त्यस्ता जोडी र परिवारलाई सार्वजनिक रूपमा सम्मान गरौँ।
४. महिलाको हातमा आम्दानी पुर्‍याऔँ। सीप, उद्यम, सहकारी र वित्तीय साक्षरता दाइजोविरुद्धको सबैभन्दा बलियो हतियार हुन्।
५. छोरालाई सानैदेखि सिकाऔँ। बराबरीको पाठ घरबाटै सुरु हुन्छ; आमाले छोरालाई सिकाएको सम्मान नै भोलिको समाजको आधार हो।

मेरा दुई छोरी, मेरो गर्व
आज म दुई छोरीकी आमा हुँ। हामी श्रीमान्–श्रीमतीले उनीहरूलाई सकेसम्म उच्च शिक्षा दिने निर्णय गरेका छौँ। हाम्रा दुई छोरी छन् भन्नेमा हामीलाई गर्व छ। उनीहरू यति आत्मनिर्भर बनून् कि आफ्नै खुट्टामा उभिने मात्र होइन, तराई–मधेशको सामाजिक सुधारको हिस्सा पनि बनून्। यो लडाइँ मबाट सुरु भएको थियो; यसलाई अघि बढाउने अब उनीहरूको पुस्ता हो।

दुई दशकअघि मैले आफ्नो लागि "हुँदैन" भनेकी थिएँ। आज म हरेक मधेशी छोरीमा त्यही "हुँदैन" भन्ने साहस होस् भन्ने चाहन्छु, र हरेक बुबाआमामा त्यो आवाजको साथ दिने हिम्मत।म भगवान्‌सँग सधैँ एउटै प्रार्थना गर्छु: यस्ता गलत रीतिरिवाजविरुद्ध सधैँ उभिन सक्ने शक्ति र साहस मलाई दिनुहोस्।

म एउटा सुनौलो समाजको सपना देख्छु। त्यस्तो समाज, जहाँ छोरी जन्मिँदा आमाको आँखामा डर होइन, खुसीको आँसु आउँछ। जहाँ बुबाले छोरीको बिहेका लागि खेत बेच्नुपर्दैन, छोरीको सपनाका लागि लगानी गर्छन्। जहाँ बेहुली दाइजोको सूचीसँग होइन, आफ्नो शिक्षा र आत्मसम्मानसँग नयाँ घरमा पाइला टेक्छे। जहाँ कुनै सासूले बुहारीलाई "के ल्याइस्" भनेर सोध्दिनन्, "के बन्न चाहन्छेस्" भनेर सोध्छिन्।त्यो समाज टाढा छैन। त्यो हाम्रै घरबाट, हाम्रै एउटा निर्णयबाट सुरु हुन्छ। छोरी बोझ होइन, घरको उज्यालो हो। आउनुहोस्, हाम्रा छोरीहरूलाई दाइजो होइन, पखेटा दिऔँ, र आउने पुस्तालाई दाइजोमुक्त सुनौलो मधेश सुम्पौँ।

(लेखिका पुस्तकालय तथा सूचना विज्ञानमा स्नातकोत्तर, उद्यमी तथा मधेशी देव समाजकी आजीवन सदस्य हुन्।)


खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

प्रतिक्रिया दिनुहोस् (Comments)

तपाईंले प्रतिक्रिया दिनको लागि लगइन गर्नुपर्नेछ।

लगइन गर्नुहोस्
कुनै प्रतिक्रिया छैन। पहिलो प्रतिक्रिया दिनुहोस्!
न्युज बिहानी

न्युज बिहानी सत्य, तथ्य र निष्पक्ष समाचारका साथ तपाईलाई सधैं अपडेट राख्ने प्रतिबद्ध छ।

सम्पर्क

Bhairavi Media Pvt. Ltd.
Putalisadak–31, Kathmandu
9851165011
दर्ता विवरण
सूचना विभाग दर्ता नं.: ६९३
प्रेस काउन्सिल दर्ता नं.: १००४

हाम्रो टिम

प्रधान सम्पादक गोकर्ण बराल
सम्पादक विजय हमाल
© 2017–2026 News Bihani. सर्वाधिकार सुरक्षित।
Advertisement Ad ends in 15s
Bisup